آموزش کشت گندم

 

آموزش کشت گندم و ارزش غذایی این گیاه

 

گیاه گندم با نام علمی Triticum aestivum یکی از مهمترین غلات جهان می باشد.کشت این گیاه در برخی از کشورهای جهان صورت می گیرد.بیشترین تولید گندم در کشورهای چین،هند،آمریکا و روسیه است.تولیدکنندگان بزرگ گندم در ایران، استان فارس در شهرهای اقلید، فسا و مرودشت مهم‌ترین تولیدکنندگان گندم در ایران هستند. استان خوزستاننیز تولید کنندهٔ عمدهٔ گندم ایران می‌باشد.

 

    

گندم

از متداول‌ترین مواد غذایی که در روز می‌خوریم گندم است، معمولاً فراموش می‌کنیم نانی که می‌خوریم، بیسکوئیت یا کیکی که در میان وعده‌ها استفاده می‌کنیم و حتی ماده پایه ی بسیاری از مواد غذایی که ظاهراً ماهیت نشاسته‌ای ندارند نیز از گندم و آرد آن استفاده می‌شود.

گندم گیاهی است مقوی، سرشار از ویتامین‌های گروه ب و غنی از یکسری  مواد معدنی.

ترکیبات شیمیایی:

هر چند مواد متشکله گندم در انواع مختلف فرق می کند، ولی بطور متوسط در صد قسمت گندم، مواد زیر دیده می شود:

 

آب	۱۳٫۶۵ درصد
سلولز	۲٫۵۳ درصد
نشاسته و دکسترین	۶۶٫۷۷ درصد
مواد قندی	۱٫۴۵ درصد
مواد معطر	۱٫۸۵ درصد
مواد سفیده ای و گلوتن	۱۲٫۵۸ درصد
چربی	۱٫۷۵ درصد

خواص گندم

کربوهیدرات  گندم:

گندم تصفیه نشده (کامل) منبع خوبی از کربوهیدرات پیچیده (نشاسته) است و ۲۵ درصد کل کربوهیدرات آن فیبر غذایی است. این نوع کربوهیدرات، ایده آل افراد دیابتی است، چرا که زمان بیشتری برای هضم نیاز دارد و در مدت زمان بیشتری جذب شده و قند خون را به آهستگی بالا می‌برد.  

پروتئین گندم:

پروتئین گندم، گلوتن است که بیست تا بیست و پنج درصد از انرژی حاصل از گندم را به خود اختصاص می‌دهد. گلوتن از گلایدین و گلوتنین تشکیل شده که از پروتئین‌های ناکامل هستند و برای تأمین هشت اسید آمینه ضروری باید با سایر غذاها از جمله برنج، لوبیاها و گوشت مصرف شوند.

گلوتن باعث بافت مرغوب  محصولات حاصل از گندم است و نباید فراموش شود که بعضی از افراد (در هر سنی) به این ماده حساسیت دارند و باید از کلیه مواد غذایی که به نحوی دارای گلوتن هستند پرهیز کنند، حتی محصولات آن از جمله کلیه کیک‌ها و بیسکوئیت هایی که با آرد گندم درست شده‌اند. برای این افراد نان و کیک‌ها از سایر غلاتی که فاقد گلوتن هستند مانند ذرت تهیه می‌شود. 

چربی گندم:

هر صد گرم گندم تصفیه نشده (کامل) تنها ۱۵ تا ۲۰ گرم چربی اشباع نشده دارد که به بهتر شده سطح کلسترول خوب (اچ دی الHDL:) کمک می‌کند. محصولات حاصل از گندم برای جایگزین شدن به جای میان وعده‌های پر چرب بسیار مناسب است.

مواد معدنی موجود در گندم:

گندم حاوی منگنز، فسفر، منیزیم و سلنیوم و غنی از روی، مس، آهن و پتاسیم است. کلسیم نیز در مقدار کم در گندم پیدا می‌شود.  

ویتامین‌های موجود در گندم:

گندم غنی از ویتامین ب ۱(تیامین)، ویتامین ب ۲(ریبوفلاوین)، ویتامین ب۳(نیاسین)، ویتامین ب ۵ (اسید پانتوتنیک) و ویتامین ب ۶ می‌باشد. ویتامین ای و کا نیز در مقادیر کم در گندم وجود دارند.

کالری گندم:

 به طور میانگین در هر صد گرم گندم ۳۳۹ کیلو کالری انرژی دارد.

فواید گندم

مصرف گندم کامل برای متابولیسم طبیعی و سالم مفید است، به طوری که مطالعات نشان داده است از سرطان کولون و سرطان سینه در بزرگ‌سالان و از آسم و خطرات بیماری‌های قلبی در کودکان جلوگیری می‌کند.

غذایی ضروری در خانم‌ها برای تأمین دستگاه گوارش سالم، کاهش خطر پرفشاری، دیابت و کلسترول بالا است و همچنین حاوی فیتونوترینت هایی است که باعث ارتقاء سلامتی می‌شود. 

 

مواد مغذی در هر ۱۰۰گرم

کالری                                              ۳۳۹کیلو کالری

چربی کل                                        ۱،۸گرم

چربی اشباع                                    ۰،۳۲۲گرم

اسید چرب با چند باند غیر اشباع       ۰،۷۷۹گرم

اسید چرب با یک باند غیر اشباع        ۰،۲۳۲گرم

سدیم                                              ۵ میلی گرم

پتاسیم                                            ۴۰۵میلی گرم

کربوهیدرات کل                                 ۷۲،۵۷ گرم

فیبر غذایی                                       ۱۲،۲گرم

پروتئین                                             ۱۳،۷ گرم

کشت گندم

آب و هوای مناسب کشت گندم

شرایط ایده‌آل برای رشد گندم ، آب و هوای خنک در دوره رشد رویشی ، آب و هوای معتدل در دوران تشکیل دانه و آب و هوای گرم و خشک در زمان برداشت محصول می‌باشد. بنابراین در مناطقی که زمستانهای سخت دارند، کشت گندم با مشکلاتی از قبیل سرما‌زدگی زمستانی مواجه می‌شود. البته باید بدانیم که گندم در برابر خشکی مقاومت چندانی ندارد و نمی‌تواند به مدت طولانی ، خشکی و کم آبی را تحمل نماید. اما قادر است خود را با شرایط خشک تا حدی تطبیق داده و با تشکیل یاخته‌های کوچکتر که در نهایت سبب تشکیل برگهای کوچک شده و در نتیجه روزنه‌ها کوچکتر می‌شود، سطح تعریق را کاهش دهد و از اثرات سوء کم آبی تا حدی محفوظ بماند. 

خاک مناسب برای رشد گندم

خاک شنی و رسی عمیق با زهکشی خوب ، برای رشد گندم مناسب است. اصولا میزان عملکرد گندم در شرایط دیم (آبیاری با باران) ، در خاکهای ریز بافت بیشتر است. چون این قبیل خاکها قادرند آب را بهتر و به مدت طولانی‌تر در خود نگهدارند. اما در شرایط آبی (که کشاورز خود گیاه را آبیاری می‌کند) ، معمولا گندم زیاد تحت تأثیر بافت خاک خود قرار نمی‌گیرد. گندم هم مانند سایر گیاهان نمی‌تواند در خاک خشک جوانه بزند.

گندم بهاره به دلیل ذخیره شدن رطوبت زمستانی در خاک ، همواره رطوبت مورد نیاز خود را دارد. اما رطوبت خاک گندمهای پاییزه معمولا فرایند جوانه‌زنی را با مشکل مواجه می‌نماید. اگر برای جوانه زنی یا رشد اولیه جوانه ، خاک رطوبت کافی نداشته باشد بذرها ممکن است بپوسند یا در معرض صدمات ناشی از سرما قرار گیرند.

میزان حرارت و رطوبت مورد نیاز رشد :

حداقل درجه حرارت جهت جوانه زنی بذر ۲ – ۵ درجه سانتی گراد و در ۱۰ – ۲۰ درجه سانتی گراد بهتر جوانه زده و در نژادهای پاییزه در ابتدای رشد هر گاه درجه حرارت محیط به حدود ۴- تا ۵- درجه سانتی گراد کاهش یابد رشد متوقف شده و در مراحل بعدی رشد حد متوسط تحمل در برابر سرما از ۱۰- تا ۱۷- را تحمل می نماید. و نژادهای پاییزه، در مناطق سرد تا ۳۵- درجه سانتی گراد و در مناطق گرم ۵۰ – ۵۵ درجه سانتی گراد گرما را بخوبی تحمل و طی رشد گندم های پائیزه ۲۳۰۰ کالری حرارت (کاشت تا جوانه زنی ۱۲۰ – ۱۵۰ ، جوانه زنی تا پنجه ۵۰۰ ، پنجه زنی تا گلدهی ۸۵۰ ، گل دادن تا رسیدن دانه ۸۰۰ کالری حرارت نیاز دارد ) و گندم های بهاره به کمتر از ۱۲۶۵ – ۱۵۵۰ کالری نیازمند است. و بطور کلی تا ۳۰ – درجه سانتی گراد مقاومت گندم به سرما در اوایل رشد کمتر و با پوشش برف ها c ْ۱۶- و بدون پوشش برف تا c ْ۵۰ را تحمل میکند و رطوبت مناسب برای تولید جوانه از بذر گندم ۵۰ – ۶۵ درصد و حداقل آن ۲۵ درصد میباشد.

طول دوره رشد و نمو : ۲۱۰- ۲۳۵ روز با توجه به نوع رقم متغیر است .

زمان کاشت :

کشت پائیزه : در مناطق سرد (کوهرنگ و …) اوایل تا اواخر مهرماه، نواحی معتدل (اصفهان و …) اواسط آبانماه تا اواسط آذرماه، نواحی گرم (کاشان و …) اوایل مهرماه تا اواخر آبانماه در کشت بهاره از نیمه اول اسفندماه تا نیمه اول فروردین ماه،    نکته : دیر کاشتن گندم باعث شده ریشه به عمق ۱۰ سانتی متری در زمستان نرسیده و در بهار شروع به رشد نموده و در نهایت عملکرد آن کاهش یابد.

تناوب زراعی :

بهتر است بعد از گیاهان وجینی یا جالیزی قرار گیرد مانند سیب زمینی  ، چغندرقند ، ذرت، حبوبات، سبزیجات و نباتات روغنی، بعد از علوفه یا پس از آیش مانند (سال اول چغندرقند، ذرت، سیب زمینی و سایر گیاهان وجینی مناسب با آب  و هوای منطقه) سال دوم گندم سال سوم آیش.

 

ارقام مناسب کاشت:

ارقام استفاده شده در مناطق معتدل مانند اصفهان مانند رقم های قدس، روشن، بک کراس روشن، مهدوی، الموت، الوند، نیک نژاد، کویر ، سرخه، برکت، لاین ۱۸ – ۷۳ M ،  شیراز (۱۰ – ۷۵M ) پیشتاز (۷ – ۷۵M ) ، مرودشت ، چمران، متحمل ترین ارقام به خشکی ۷ – ۷۵M  و ۱۸ – ۷۳۰M  ، یک کراس روشن، رقم های متحمل به شوری مانند روشن، ۱۰ – ۷۵M  و کویر، ارقام بومی و سایر ارقامی که در کشور کشت میشود شامل آذر، خلیج، دستجری، دیهیم، ریحانی، زرندی، سرداری، شاه پسند، ارقام مکزیکی، بزوستایای روسی، شعله، آکوا، تابان، شاهی، کلار، عدل و … استفاده از ارقام دیم در ایران مانند آذر، بیستون، رشید، سبلان، سرداری و …

 

وزن هزار دانه :

۱۵ – ۵۲ گرم متوسط ۴۰ – ۴۵ گرم

میزان بذر مورد نیاز در هکتار :

ماشینی (ردیفکار غلات ۱۱۰ – ۱۴۰ کیلوگرم در هکتار) با خطی کار ۱۲۰ – ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار و دستپاش ۲۰۰ – ۲۵۰ کیلوگرم در هکتار در صورت عدم آماده بودن بستر بذر از نظر وجود کلوخه تا تسطیح  ، بذر سالم ، قوه نامیه (کاشت دیر هنگام میزان بذر افزایش می یابد بطور مثال با ردیفکار (۱۵۰ – ۱۸۰ کیلوگرم در هکتار ) .

آفات و بیاریهای گندم :
سن گندم :
سن کندم در دو مرحله خسارت می زند . اولین مرحله سن مادر است که در بهار هنگامی که دما به حدود ۱۰ درجه می رسد از مخفی گاه زمستانه خود بیرون می آید و به مزارع حمله می کند. سن مادر از برگها و جوانه انتهایی تغذیه می کند و باعث از بین رفتن گندم می شود . برای مبارزه باید به جمعیت آن در مزرعه دقت کرد در مزارعی که بیشتر از ۳ تن عملکرد دارند تعداد ۵- ۴ سن مادر در متر مربع را باید مبارزه نمود . بعد از تغذیه سن مادر در پشت برگها تخم گذاری می کند که سن پوره خارج شده از تخمها با مکیدن شیره دانه ها باعث خسارت می شوند . که در مزارع بابیش از ۳ تن عملکرد تعداد ۷ – ۶ پوره در متر مربع را باید مبارزه نمود . برای مبارزه ازسم فنیتریتیون و فنتیون به میزان ۱.۲ لیتر در هکتار مصرف می شود .
شته روسی :
علایم حمله آن به گندم به این صورت است که کندم بنفش می شود و کوتوله باقی می ماند و به خوشه نمی رود . برگ در امتداد رگبرگها بنفش می شود .برای مبارزه با آن در زمان مبارزه با سن گندم آن نیز کنترل می شود .دیگر آفات گندم خسارت چندانی نمی زنند و در هنگام مبارزه با سن گندم کنترل می شوند .
از بیماریهای گندم می توان به سیاهک آشکار اشاره نمود : بوته های بیمار قوی تر و رشد سریعی دارند . عامل بیماریزا روی گل فعالیت دارد و سنبله را به یک توده سیاه تبدیل می کند . توسط باد پراکنده می شود برای مبارزه با آن از سموم ویتاواکس و کاربندازیم بصورت پودر وتابل قابل حل در آب و به میزان ۲۰۰ گرم برای ۱۰۰ کیلو بذر استفاده می شود .
سیاهک پنهان :
علایم آن شامل کوتاه ماندن ساقه و کاهش برگها و کوچک ماندن برگها است و رنگ برگها در سطح گره فوقانی به آبی مایل به سبز تبدیل می شوند .سنبله ها کوتاهتر یا دراز تر هستند در هنگام خرمنکوبی دانه های آلوده شکسته و قارچ روی دانه های سالم میریزد و آنها را آلوده می کند و یا در خاک میریزد که تا ۱ سال قوه نامیه خود را حفظ می کند .که از زمان جوانه زنی فعالیت آن شروع می شود . برای مبارزه با آن باید بذور را با سموم ویتاواکس و کاربندازیم به میزان ۲۰۰ گرم در ۱۰۰ کیلو بذر ضدعفونی نمود .
سفیدک سطحی :
اگر در اواخر فروردین تا اوایل خرداد بارندگی زیاد باشد بروز می کند . ابتدا در قسمتهای پایینی در سطح پهنک و نزدیک رگبرگها لکه های پراکنده٬ کوچک و کشیده با پوشش تار عنکبوتی سفید ظاهر می شود که با افزایش ضخامت خاکستری و قهوه ای روشن می شود . برای مبارزه باید از ارقام مقاوم استفاده نمود و از ارکیبات گوگردی یا کاراتان ستفاده نمود . گندم معمولا هر ۱۵ -۱۰ روز یکبار باید آبیاری شود . که معمولا گندم به ۵ آب نیاز دارد که شامل خاک آب که اولین آبیاری را می گویند و دوم در هنگام پنجه زنی و سوم در هنگام ساقه رفتن و چهارم هنگام گلدهی و آخر در هنگام دانه بستن می باشد . برداشت : هنگامی که دانه ها سخت شدند که دیگر با ناخن تقسیم نمی شدند و رطوبت دانه ۱۴٪ می باشد هنگام درو می باشد . برای برداشت باید از کمباین های که معاینه فنی شده اند استفاده شود که بهتر است نو باشند و ریزش بیشتر از ۵٪ نداشته باشند .

علف های هرز مزارع گندم :

سلمه تره ، تلخه ، گل گندم، شنگ، گل قاصد، فرفیون، یولاف ، خارشتر ، شیرین بیان، کلاغک، هفت بند، ترشک بی تی راخ، سیلن، جغجغه، بومادران، گلرنگ وحشی، کاسنی، خُلر، بی برگ، یونجه، پیچک صحرایی، زیرک، سیاهدانه، خردل وحشی، خاکشیر، کنگر وحشی، تربچه وحشی، ماشک، اُزمک (تره تیزک) ، شقایق، منداب، فالاریس (خونی واش)، دم روباهی ، چچم، چاودار وحشی، جودره، جوخودرو و …

زمان برداشت گندم

زمان برداشت گندم تحت تأثیر عواملی از جمله بارندگی ، رطوبت نسبی ، دمای هوا و همچنین رسیدن دانه قرار می‌گیرد. برداشت گندم در ایران از اوایل بهار (در مناطق گرمسیری) آغاز شده و تا اواخر تابستان (در مناطق سردسیری) ادامه دارد. امروزه در سراسر جهان از وسایل مکانیکی خاصی برای برداشت گندم استفاده می‌نمایند، ولی هنوز هم گندم به طریق سنتی که کند و پر هزینه است، برداشت می‌شود. در روش سنتی ، بوته‌های گندم را از فاصله چند سانتی سطح خاک ، درو نموده و به صورت دسته‌های کوچک درمی‌آورند. سپس این دسته‌ها را به خرمنگاه منتقل نموده و طی مراحل خاصی می‌کوبند. زمان صحیح برداشت گندم ، وقتی است که رطوبت دانه بین ۱۴ تا ۱۶ درصد باشد.